Algemene Basisopleiding Tentoonstellen

door © Roby Bellemans

tekst cursusboek

OPGELET:
Deze tekst mag uitsluitend voor eigen gebruik afgedrukt worden. Het is niet toegestaan om zonder toestemming delen ervan op de een of andere manier te publiceren.
Helaas voor ons dachten de uitgevers dat er een te kleine doelgroep was voor het handboek waardoor het drukken ervan commericeel gezien niet interessant was. En wij vonden het weer jammer van het vele werk wanneer er niets met gedaan zou worden.
Vandaar ons besluit om het handboek dan maar integraal op internet te zetten. U hoeft dus niets te betalen voor het gebruiken van dit materiaal, maar dit betekent niet dat u er geen vergoeding voor mag geven.
Qua vergoeding mag u denken aan een bedrag tussen de 10 en 25 euro. Instellingen die het handboek als lesmateriaal willen gebruiken kunnen ook een dergelijk bedrag per kopie aan ons overmaken. Met die inkomsten kunnen wij weer leuke andere dingen bedenken en uitvoeren.
De vergoeding kunt u storten op onze girorekening 216886 o.v.v. cursusboek tentoonstellen.

Terug naar homepage

deze site bevat deel 3a
Deel I - Beleid & marketing: 1 de verschillende manieren om met tentoonstellen bezig te zijn
2 marketing
3 het beleid bepalen
4 een beleidsplan opstellen
5 promotie en publiciteit
Deel II - Zakelijk:
1 de zaken
2 contracten
3 het auteursrecht
4 verzekering
5 im- en export
Deel III-A: de tentoonstelling
1 concept tentoonstelling
2 presentatie
3 het loopplan
4 de verschillende manieren van tentoonstellen
Deel III-B: de tentoonstelling
1 maquettes en modellen
2 de verlichting
3 presentatiemiddelen
4 ophangsystemen
5 teksten
Deel III-C: de Tentoonstelling
1 het werkplan
2 de begroting
Deel IV-A: de werkzaamheden
1 de intake
2 ingelijst werk
3 tentoonstellen in een andere ruimte
4 transport
Deel IV-B: de werkzaamheden
1 tijdens de tentoonstelling
2 na de tentoonstelling
3 het archief
Deel V: uit de praktijk
1 een onderzoek
2 evaluatie

met dank aan de volgende mensen voor hun bijdragen en adviezen:
Deel I: Gerrit Staal (marketing director Philips International),
Deel II: Jan Bartz (gevolmachtigde verzekeringsmij Nieuw-Rotterdam), Willem Sleijster (hoofd douanekantoor Terneuzen).
Deel III-B: Wim Clarijs (maquettebouw),
Deel IV-A: Muskie Engels (kunsttransport),

Deel III-a - De tentoonstelling

1 concept tentoonstelling
2 presentatie
3 het loopplan
4 de verschillende manieren van tentoonstellen

III-A.1 Concept van een tentoonstelling

Met het concept bedoelen we de algemene ideeën van waaruit we een tentoonstelling ontwikkelen. Hoe we een idee vorm geven en verder uitwerken behandelen we verderop in de cursus.

Inleiding
Tentoonstellingen zien we overal. In principe zijn we allemaal voortdurend bezig met tentoonstellen. Het produkt dat we tentoonstellen zijn wijzelf. Het begint al als men wakker wordt.
Men neemt een bad, scheert zich - of juist niet. Men denkt na over wat men die dag gaat doen en vervolgens kiest men daar passende kleding bij. En dat gaat zo de hele dag door. Als men ergens gaat zitten, wordt die plaats zorgvuldig gekozen; de ene keer zijn het vooral praktische redenen om ergens te gaan zitten, de andere keer esthetische overwegingen.
Als we op straat lopen, zien we niets anders dan tentoonstellingen. Sommige mensen zijn duidelijk gekleed om zich op straat te begeven, anderen niet. Elk huis, elke etalage, in zekere zin elke auto of fiets; het zijn allemaal grote of kleine tentoonstellingen. De straatarchitectuur... er is allemaal over nagedacht. De groenteboer die zijn fruit uitstalt doet dat op een zodanige manier dat er goed verkocht wordt, dat de bijzondere aanbieding opvalt.

begrenzing
Het maken van een tentoonstelling is geen lopende band werk. Ook al heb je de ene tentoon stelling na de andere. Het werken in een boekhandel bijvoorbeeld is evenmin lopende band werk en het is evenzeer afwisselend. Maar dat is een ander soort afwisseling. Het typische aan tentoonstellingswerk is dat er steeds een duidelijk begin en einde is. Het begint bij het vormen van het idee en eindigt met de evaluatie.
Een tentoonstelling heeft ook een inhoudelijke begrenzing of anders gezegd: beperkingen. Het thema moet dicht bij de mensen staan en mag zeker niet te omvangrijk zijn. Een tentoonstelling over het thema "tentoonstellen" is bijna niet te realiseren. Als we het thema gaan uitdiepen komen we al dichter in de buurt van het realiseerbare: bv "de tentoonstelling als communicatie middel" of "waaraan moet een educatieve tentoonstelling voldoen" e.d..
Een tentoonstelling biedt mogelijkheden die andere media vaak niet geven. Bij een tentoonstelling kunnen we niet alleen met afbeeldingen werken, maar ook met "echt" materiaal. Men kan de dingen "met eigen ogen zien". Men kan kijken en keuren en zelfs geluid is goed te gebruiken.
De begrenzing wordt ook bepaald door de doelgroep.

"Hoe trek je publiek" heeft min of meer direct te maken met de breedte van het thema enerzijds en anderzijds de afstandelijkheid. Een tentoonstelling over "Briefwisseling en alles eromheen" is veel breder en moeilijker te verkopen dan bv: "de postzegel in Nederland tussen 1930 en 1945". In dit laatste geval hoeft er bij wijze van spreken slechts een enkele berichtje in een gespecialiseerd blad te staan en de doelgroep is bereikt. Een tentoonstelling over de "glas- en tuinbouw" zal in de glas- en tuinbouwregio meer volk trekken dan elders. Het is een oud gezegde: "Wat de boer niet kent, vreet hij niet". Dat geldt ook voor de bezoekers van tentoonstellingen; als het onderwerp onbekend is, komen er weinig bezoekers.

Een tentoonstelling wordt gemaakt voor de bezoekers, de doelgroep dus. Die doelgroep moet er dan ook op de een of andere manier belang bij hebben. Bijvoorbeeld als het bezoeken van een tentoonstelling past binnen het kader van een studie. Men gaat ook naar tentoonstellingen gewoon uit interesse, of om erover mee te kunnen praten...

het begin van een tentoonstelling
Tentoonstellen betekent overdracht van informatie gebruikmakend van het visuele. De essentie is de overdracht van informatie. Dus moeten we ons op de eerste plaats afvragen of, in dit specifieke geval, een tentoonstelling wel het beste medium is. Een brochure, een film of een ander alternatief kan veel beter zijn. Waarom dan toch de keuze voor een tentoonstelling? Mogelijk omwille van het praktische, de financiën etc..
Als tentoonsteller moet je die afweging maken en daar moet je ook eerlijk in zijn. Het zal regelmatig voorkomen dat andere activiteiten veel beter zijn om het doel te bereiken. Dat betekent niet dat je je de kaas van het brood moet laten eten. Je zult moeten zoeken naar een oplossing waarbij een tentoonstelling dan toch weer noodzakelijk wordt.

Een voorbeeld uit de praktijk:
Jaren geleden kwam een docent Nederlands, van een technische school, bij mij met het verzoek een activiteit op te zetten om bij de leerlingen van die school enige belangstelling voor poëzie te wekken. Het probleem was dat de leerlingen het schrijven en lezen van een gedicht niet als erg "stoer" beschouwden.
Bladerend in een boek over de gemeente Axel (waarin de school stond) las ik dat Axel zo'n vijfhonderd jaar geleden bevrijd werd door Sir Philip Sidney, een befaamd veldheer die voor Willem II verschillende veldslagen won. Diezelfde Sir Philip Sidney was idolaat van poëzie, en wel dusdanig dat het boek dat hij over po‰zie schreef in Engeland nog steeds uitgegeven wordt.
De gemeente Axel vierde in die periode net die bevrijding van vijfhonderd jaar geleden, waarna vervolgens een en ander snel geregeld was. De jongens van de Technische school bestudeerden het leven van Sir Sidney, schreven gedichten over het thema "Bevrijding", maakten daar zelf lijsten voor en hingen de ingelijste gedichten op in het stadhuis.
De Burgemeester opende de tentoonstelling en de jongens stonden er trots bij.
Dit is dus een voorbeeld van hoe je met behulp van een tentoonstelling de instelling van een doelgroep kunt veranderen.

U heeft, als de oefening goed ging, gemerkt dat het stellen van vragen in het begin lastig is, maar al vragende komen er alleen maar meer vragen. Er zijn, over een voorwerp, honderden vragen te bedenken. Schematisch weergegeven hebben we de volgende invalshoeken:

...............................historie......................................

...............................produktie..................................

.........grondstoffen....................onderdelen

.................................verkoop...................................

............distributie..........................verpakking...........

.................................gebruik.....................................

............informatie.........resultaat.......alternatieven......

Als u de door u opgeschreven vragen ordent dan zult u zien dat ze in dit schema passen. Het stellen van vragen moet een tweede natuur worden. In principe kan men deze vaardigheid op alles en nog wat oefenen. Stap bijvoorbeeld binnen in een winkel waar gereedschap verkocht wordt en zoek een stuk gereedschap dat u niet kent. Door het gewoon te bekijken en je vragen te stellen kunt je er hoogst waarschijnlijk achter komen waarvoor het dient en hoe het gebruikt wordt. Waarom zit er daar een schroefje? Waarom scharniert het daar?...

Waarom - Wat - Hoe
Voor een tentoonsteller is het van primair belang vragen te kunnen stellen. Elke tentoonstelling begint ermee: Waarom die tentoonstelling en wat willen we ermee bereiken?
Wat gaan we tentoonstellen? en Hoe gaan we dat doen?

Tentoonstellingen worden vaak in opdracht gemaakt. Als tentoonsteller moet u de opdrachtgever zoveel mogelijk uithoren, zodat u naar zoveel mogelijk ingangen kunt zoeken. Stel dat u een tentoonstelling moet maken over een specifiek onderwerp voor een bepaalde doelgroep. Door het stellen van al die vragen inventariseer je de verschillende mogelijke invalshoeken. Zowel naar het onderwerp als naar de doelgroep toe. Hoe meer invalshoeken, hoe meer kans men heeft overeenkomsten te ontdekken. Overeenkomsten zijn potentiële aanknopingspunten van waaruit men de tentoonstelling kan ontwerpen.

Waarom, de doelstellingen:
De doelstellingen kunnen betrekking hebben op de inhoud van de tentoonstelling:
Soms wil men iets duidelijk maken, bijvoorbeeld met een tentoonstelling over vandalisme.
Soms wil men alleen maar iets laten zien, zoals beeldende kunst.
- algemeen: onderhoudend, passief gebruik;
- specifiek: educatief, actief gebruik, gedrags-be‹nvloeding;

De doelstellingen kunnen ook niet direct in verband staan met de inhoud van de tentoonstelling. Soms heeft men een ruimte vrij en stelt men die tijdelijk ter beschikking omdat een lege ruimte ongezellig is. Soms beoogt men middels een tentoonstelling een bepaald publiek te bereiken.
Met name deze laatste doelstellingen maken het voor de tentoonsteller niet eenvoudig. Het zijn als het ware doelstellingen die bovenop de andere doelstellingen komen. Ook al organiseert men een tentoonstelling om de ruimte te vullen, dan nog dient die tentoon stelling aan bepaalde eisen te voldoen.

Wat: de inhoud
Aangezien we een tentoonstelling altijd maken voor een doelgroep, zijn er verschillende zaken van belang:
- is er nu of in het verleden al iets, bv via andere media, op dit gebied gebeurd;
- wat is de betrokkenheid van de doelgroep;
- wat is de voorkennis en het algemeen kennisniveau;
- hoe denkt de doelgroep;
- is er identificatie mogelijk;
- kunnen we werken met aangepaste taal & beelden;

Een tentoonstelling moet een combinatie zijn van bekend en nieuw materiaal. Men komt eerder naar een tentoonstelling waarop uitsluitend bekend materiaal is te zien, dan naar een tentoon stelling met allerlei onbekend materiaal. Op grote tentoonstellingen, die honderdduizenden bezoekers trekken, is vaak alleen het overbekende oeuvre van een beroemd kunstenaar te zien. Voor de bezoeker is het van groot belang dat er op een tentoonstelling bekende zaken terug te vinden zijn. Die dienen namelijk als oriëntatie- en referentiepunten.
Als tentoonsteller moet u ervoor zorgen dat die, bij de doelgroep aansluitende ori‰ntatie- en referentiepunten, aanwezig zijn. Onder meer met het materiaal, de ruimte en de doelstelling. Dat zijn niet altijd variabele gegevens, vaak ligt er al een en ander vast. Men heeft bijvoorbeeld een vaste tentoonstellingsruimte. Of men heeft bepaald materiaal dat gepresenteerd moet worden.
Afhankelijk van die gegevens zal men als tentoonsteller een bepaalde werkwijze, volgorde moeten aanhouden.

Hoe, de ordening:
De bezoeker wordt uitgenodigd om vanuit het hem bekende, nieuwe dingen te leren kennen, nieuwe associaties te zien etc...
Daartoe dient de tentoonstelling een bepaalde ordening te hebben. Die ordening kan op allerlei wijzen tot stand komen bv:
- historisch (tijd);
- thematisch (systematiek, categorie‰n);
- procesvorm (laten zien hoe iets ontstaat);
- compositorisch (met name bij beeldende kunst);
- uitdiepen van een probleem
. 1) - voorstelling van het probleem
. - de context waarbinnen het zich afspeelt
. - de oplossing
. - het resultaat
. 2) - vanuit de verschillende invalshoeken;

Het concept van de tentoonstelling:
Bij het ontwerpen van een tentoonstelling moeten we met verschillende zaken rekening houden. Vooral met het feit dat tentoonstellen een vorm van communicatie is en dat daarbij altijd een bepaald `verlies' optreedt. Dat verlies kan tamelijk groot worden.
Wat is communicatie? Kort gezegd komt het erop neer dat er iemand is die een boodschap wil overbrengen aan iemand anders. De zender codeert die boodschap en via een medium komt ze bij de ontvanger die ze decodeert.
Laten we als voorbeeld een vertaald boek nemen.
De schrijver heeft een idee en geeft dat middels taal zoveel mogelijk vorm. Een taal heeft zijn beperkingen, de schrijver ook, dus het lukt niet om het gedachtengoed voor 100% om te zetten in taal. In het beste geval vinden we 90% van het oorspronkelijk gedachtengoed terug. De vertaler leest dat boek en gaat het interpreteren. Dat lukt ook niet voor de volle 100%, laat ons zeggen ook voor 90%. Nu moet die vertaler het weer omzetten in een andere taal en dat wordt vervolgens weer gelezen, en geïnterpreteerd, door de uiteindelijke lezer. Wat overblijft zou nog zo'n 65% van het oorspronkelijke gedachtengoed kunnen zijn. Het kan ook wel eens anders om: soms is de film beter dan het boek.

Als tentoonsteller bent u de zender die het materiaal codeert en enkele-richting-ontvanger stuurt. De bezoeker is de ontvanger die uw boodschap decodeert. Als de boodschap niet goed is overgekomen is er niet altijd de mogelijkheid om een verduidelijking te vragen. Als tentoon steller moet u daarom trachten zo duidelijk mogelijk te zijn. De boodschap moet niet alleen aankomen maar ook overkomen en geloofwaardig zijn. Een aantal factoren spelen daarbij een rol. Op de eerste plaats het storend werken van neveninvloeden. Als uw boodschap is: "Dit zijn mooie schilderijen, geniet daarvan", dan moet zo iemand ook de ruimte krijgen om te genieten. Op de tweede plaats de kwaliteit van de informatie. Die wordt bepaald door wat je meer geeft dan hoogst noodzakelijk is. Tot slot is er de kwestie van oververzadiging: teveel informatie zodat het niet meer werkt.

III-A.2. Presentatie technieken

Inleiding:
Eenzelfde object kunnen we laten zien in verschillende verbanden. Nemen we als voorbeeld een blik soep. In een museum kunnen we dat op verschillende manieren tegenkomen: als `Campbell-soep-zeefdruk' van Andy Warholl; iets verder zien we een muziekinstrument uit Zaïre, gemaakt van een soepblik, terwijl we in de kantine het blik als `soep' gepresenteerd zien.
Met deze voorbeelden in ons achterhoofd kunnen we éénzelfde blik soep ook op drie verschillende manieren presenteren:
- kunstzinnig: met bijvoorbeeld een mooie verlichting;
- technisch: het is metaal en daar kun je veel mee doen;
- functioneel: er zit soep in en die kan lekker smaken;

Afhankelijk van de invalshoek die men kiest zal men op een andere manier presenteren. Als tentoonsteller kunt u niet deskundig zijn op al die gebieden. Daarom is het zeker in de beginjaren verstandig om regelmatig advies te vragen. Uiteraard moet u voor een tentoonstelling die tweehonderd gulden oplevert geen advies vragen waarvoor u honderd gulden moet betalen.

vorm versus inhoud
De kans is groot dat degene die u advies heeft gegeven, voor zijn advies is uitgegaan van het ten toon te stellen object, en niet van de doelgroep, en de reden waarom je dat object wil tentoonstellen.
Dat is iets dat men bijna automatisch doet: men denkt vaak vanuit de eigen wereld en vergeet dat men zichzelf niet als vertegenwoordiger van de doelgroep mag beschouwen.

Een tentoonsteller moet daar goed op letten: houd de noodzakelijke afstand van het te presenteren werk en tracht de doelgroep goed voor ogen te houden.
Bij het presenteren heeft men de neiging om iets `mooi' te presenteren. Als tentoonsteller moet u echter niet kijken naar mooi of lelijk. Van belang is wat u ermee kunt doen, hoe functioneel het is.
Van Wassily Kandinsky is de uitspraak dat de uiterlijke vorm slechts één mogelijke expressie is van het innerlijke. En dat is nu precies het uitgangspunt van de tentoonsteller: niet de uiterlijke vorm van iets is belangrijk, maar wát het is.
Kandinsky was docent aan Bauhaus, een van de befaamdste opleidingsinstituten aan het begin van deze eeuw. Hij gaf daar les samen met onder meer Johannes Itten, Paul Klee, en nog zo'n aantal indrukwekkende kunstenaars/docenten.

Vorm betekent niets als men niet weet wat de inhoud is. Johannes Itten demonstreerde dat heel plastisch. Tijdens een van zijn lessen liet hij een mandje citroenen natekenen. Na een uurtje zag men dat iedereen dat mandje citroenen precies had getekend zoals het eruit zag. Itten stelde toen de vraag of iemand, die niets van citroenen wist, na het zien van al die nagetekende mandjes, zou weten wat een citroen was? Waarschijnlijk niet. Vervolgens nam Itten enkele citroenen uit het mandje, sneed ze doormidden en stak elke student een halve citroen in de mond. Hij zij: "Nu moet je tekenen wat je proeft, niet zoals het eruit ziet, maar wat het ís."
Voor iemand die tentoonstellingen maakt is dit iets dat men voortdurend voor ogen moet houden. Men is vaak teveel met de vorm bezig en te weinig met de inhoud. Als u erop gaat letten valt het op hoe vaak bijvoorbeeld tekstbordjes niet, of slecht, te lezen zijn; óf door het bijzondere lettertype, óf doordat de belichting of plaatsing mooi, maar niet functioneel is.
Het gaat erom dat je dát, wat je wilt laten zien, zo goed mogelijk laat zien. En om dat doel te bereiken komen presentatietechnieken uitstekend van pas.

presenteren: een kwestie van licht, kleur en ordening
In deel III-B wordt de belichting uitvoerig behandeld, hier zullen we het voornamelijk hebben over de ordening, en in dat verband ook over kleur.

Een presentatie is een compositie. Die kan twee- of drie-dimensionaal zijn. Een vlak heeft twee dimensies: hoogte en breedte. Een ruimtelijk werk heeft drie dimensies: hoogte, breedte en diepte.
Bij een twee-dimensionale presentatie kan men diepte suggereren. Een drie-dimensionale ruimte kan zo slecht gebruikt zijn, dat ze twee dimensionaal lijkt.

"Dit is geen pijp"
Op een van de beroemdste schilderij van Margritte zien we een pijp met daaronder in het Frans de tekst "Dit is geen pijp". Dat klopt want het schilderij stelt een pijp voor, het ís er geen. Het blijft gewoon een schilderij.

Bij het maken van een presentatie of etalage wordt er altijd iets gesuggereerd. Door iets te presenteren geeft men zoiets vanzelf een bepaalde meerwaarde. U wilt iets laten zien omdat u dat belangrijk vindt. En u probeert ervoor te zorgen dat de toeschouwer het op de manier ziet, zoals u wilt dat het gezien wordt.
U wilt bijvoorbeeld een gevaarlijk hakbijl laten zien. Als zo'n hakbijl iets boven ooghoogte wordt gehangen ziet ze er veel gevaarlijker uit dan wanneer ze netjes op een tafeltje ligt.

Algemeenheden:
We schreven het al: een presentatie moet u zien als een compositie, een bepaalde ordening. De `compositie' is hoe u bepaalde vormen verdeelt in een vlak of ruimte. Een compositie bestaat dus én uit vormen én uit ruimte. In een compositie zijn lege plekken, ruimte dus, net zo functioneel als de gevulde. Wanneer men bijvoorbeeld vijftig lepels naast elkaar legt, de ene lepel direct tegen de andere, dan zal de bezoeker een `blok' lepels zien. Laat nu de eerste lepel liggen, haal de volgende negen weg, laat de elfde lepel liggen, haal de volgende negen weg, enzoverder tot er nog maar vijf lepels liggen. De bezoeker zal dan niet één (blok)lepel(s) zien maar vijf afzonderlijke lepels.

Een compositie moet overzichtelijk zijn, letterlijk en figuurlijk. Ons blikveld heeft zijn beperkingen, vooral in de hoogte. Staat de kijker op een meter afstand, dan mag de hoogte van de compositie maximaal zo'n vijftig centimeter zijn. Om iets van anderhalve meter hoogte te overzien moet men op een afstand van zo'n drie meter staan. Kleine voorwerpen ziet men dan niet meer.

Ook figuurlijk moet een compositie overzichtelijk zijn. Alles wat we tentoonstellen heeft een vorm en die is altijd terug te brengen tot een bepaalde basisvorm. Belangrijke twee-dimensionale vormen zijn bijvoorbeeld: het vierkant, de driehoek, de cirkel. Hun drie-dimensionale tegenhangers zijn: de kubus, de piramide en de bol.

Kleuren
Bij een presentatie moet men er naar streven om niet al te veel verschillende vormen te gebruiken. Dat geeft enerzijds de compositie eenheid en anderzijds krijgt een afwijkende vorm extra nadruk.
Dat streven naar eenheid geldt ook voor het kleurgebruik. Die eenheid in kleurgebruik is ook nodig om met kleuren te kunnen werken.
Kleuren staan voor een bepaalde sfeer, voor een bepaald gevoel. Zo kennen we koele kleuren zoals blauw, blauwgroen, grijs en wit. Daar tegenover staan de warme kleuren: rood, oranje, donkergeel, roodbruin en bruin.
We kennen actieve kleuren zoals bijvoorbeeld rood en oranje, maar ook passieve kleuren zoals bijvoorbeeld warm groen, een kleur die rustgevend is en een veilig gevoel overdraagt.

In een compositie waar er met allerlei kleuren door elkaar gewerkt wordt zal de ene kleur bijvoorbeeld een rustgevend effect hebben, terwijl een andere gebruikte kleur precies het tegenovergestelde effect heeft. Wéér een andere kleur heeft wéér een ander effect en zoverder. Het resultaat is dan nihil. Het wordt een onrustig rommeltje.
Net zoals bij de vormen hebben we ook bij de kleuren een aantal basiskleuren, dat zijn de primaire kleuren: rood, geel en blauw. Combineert men die kleuren dan krijgt men de secundaire kleuren: rood en geel geven oranje, rood en blauw paars, en geel en blauw geven groen.
Let wel op: het gaat hier om subtractieve kleurmenging. Dit is het geval als we verven mengen. Bij belichting heeft u te maken met additieve kleurmenging. Bij additieve kleurmenging zijn de drie basiskleuren donker-rood, donker-blauw en donker-groen. Wanneer u met verf deze drie kleuren mengt krijgt u iets dat op zwart lijkt. Maar als u drie spots, met elke een van de genoemde kleuren, op één punt richt krijgt u wit licht. In hoofdstuk III-B leest u er meer over.
Er is overigens nog een derde manier om kleuren te mengen, namelijk het mozaïk. De kleuren staan dan als het ware `naast' elkaar. Mozaïk kennen we van de mozaïkvloeren, van het impressionisme (pointillisme) en in het dagelijkse leven van de televisie.

Op welke manier men de kleuren ook mengt, bepaalde zaken blijven altijd hetzelfde. Zo blijven rood & groen, blauw & oranje en geel en paars altijd contrastkleuren. `Contrastkleuren', het woord zegt het zelf al, maken de kleur heel fel. Blauw is veel `blauwer' als het tegenover oranje staat dan wanneer het bijvoorbeeld tegenover groen staat. Zwart, wit en grijs blijven weer altijd neutrale tinten.

De twee-dimensionale presentatie
Tentoonstellers moeten vaak twee-dimensionaal werken. Hoe groter de tentoonstelling, hoe moeilijker het dan is om zo'n tentoonstelling spannend te houden. Dat lukt het beste door de composities van de verschillende opeenvolgende vlakken te variëren.

symetrische en asymetrische composities: We beginnen met een onderscheid te maken tussen symetrische en asymetrische composities. Van een symetrische compositie is er sprake als we ten opzichte van het verticale midden aan beide zijden een gelijkwaardige massa en kleur zien. Dit levert een heel statisch, rustgevend beeld op.
Het spreekt bijna vanzelf dat een asymetrische compositie het tegenovergestelde, een dynamisch beeld, oplevert.
Wanneer u verschillende vlakken hebt in te delen dan moet u zoeken naar een goede verhouding tussen statische en dynamische vlakken. Statische composities zijn bij voorkeur te gebruiken als er veel informatie overgebracht moet worden. Gaat het meer om een illustratieve inhoud dan kiest u het best voor een dynamische compositie.
Een dynamische compositie kent dus geen symetrische indeling. Toch doet men er goed aan om niet alles zomaar over het vlak te verdelen. Dat verdelen moet, om aantrekkelijk te zijn, volgens bepaalde verhoudingen gebeuren. Een heel belangrijke verhouding is de `Gulden Snede'.

Als voorbeeld nemen we de lijn AC en op die lijn punt B.

A___________________B______________________________C

De Gulden Snede is nu de verhouding:
AB/BC = BC/AC dit is ongeveer zoals 5/8 = 8/13.

Deze typische verhouding komen we overal tegen. Of het nu gaat om een slakkenhuis of de takken van een kerstboom, de onderdelen verhouden zich allemaal volgens de Gulden Snede.

Beweging brengen in een compositie:
Een leeg vlak overziet men in een oogopslag. Op het moment dat men dat vlak gaat vullen kan de kijker niet meer alles tegelijkertijd bestuderen. Na een eerste `overzichtsblik' zal de aandacht zich vestigen op een bepaald onderdeel, vervolgens op een volgende onderdeel. Als al die onderdelen evenwaardig en gelijkmatig over het vlak verdeeld zijn, dan zal de volgorde willekeurig zijn.
Wilt u dat de kijker de verschillende onderdelen in een bepaalde volgorde bekijkt, dan zult u een compositielijn moeten aanbrengen. Dat kan op allerlei manieren.
Nemen we als voorbeeld dat u vijf foto's in een bepaalde volgorde wilt laten zien. Een eenvoudige manier is om ze binnen het vlak in volgorde van links naar rechts te plaatsen (fig 1). Wij zijn gewend om teksten van links naar rechts en van boven naar onder te lezen. In andere culturen leest men bijvoorbeeld van rechts naar links, zoals in het Arabisch. Onze cijfers komen uit het Arabisch en die lezen wij eigenlijk ook van rechts naar links. Als er 29 staat zeggen wij dat er "negen en twintig" staat, en niet "twintig en negen".

Bij een tentoonstelling lopen we meestal ook van links naar rechts. De indeling van fig 1 is dan ook een makkelijk te bekijken volgorde; je komt vanzelf bij het volgende vlak terecht. Zeker in de tweede helft van een tentoonstelling kunt u daar goed gebruik van maken. De bezoekers hebben dan toch al de neiging om meer door te lopen.
Hieronder de illustraties, door er op te klikken wordt het beeld groter.

Van rechts naar links indelen is niet aan te bevelen, er is in het algemeen geen noodzaak en het is vermoeiend kijken. De bezoeker kan beter vermoeid raken doordat er zoveel interessante of mooie dingen te zien waren, niet omdat het kijken vermoeiend was.
Van boven naar onder (fig 2) is ook een indeling die men makkelijk volgt. Men moet er echter wel voor stil blijven staan. Zo'n indeling leidt niet automatisch naar het volgende vlak. Voor een indeling van onder naar boven geldt hetzelfde als voor de indeling van rechts naar links. Andere indelingen die statisch zijn zijn bijvoorbeeld de cirkel en de driehoek.
Fig 3 laat ons een compositie zien van links naar rechts en van boven naar onder. Een diagonale compositielijn suggereert altijd beweging. Van boven naar onder werkt meestal spanning verlagend, net als in de muziek. Loopt de compositielijn diagonaal van onder naar boven (fig 4), dan werkt ze spanning verhogend.
We zagen bij fig 1 dat men makkelijk doorloopt en bij fig 2 dat men stil moet staan. Combineren we nu bijvoorbeeld 1 met 3 dan zien we hoe die compositielijn (fig 5) de kijker uitnodigt om door te lopen, terwijl de combinatie van 2 en 4 (fig 6) eerder een visueel einde is van een serie.

Er zijn uiteraard een heleboel combinaties mogelijk, zo zien we op fig 7 een combinatie van 3 en 4. Op fig 8 zien we hoe de foto's willekeurig zijn verspreid over het vlak, er is geen gebruik gemaakt van een compositielijn. Opdat de toeschouwer toch de juiste volgorde zou aanhouden zijn er lijnen geplaatst.
Op het eerste zicht lijkt een dergelijke verdeling een zeker speelsheid te hebben. Aan de andere kant is het zo dat men de kijker aan het handje meeneemt van foto naar foto, dat is leuk voor kinderen, maar of volwassenen dat zo'n prettig gevoel vinden is maar de vraag.

drie-dimensionale presentaties
Bij twee-dimensionale composities is de begrenzing vrij duidelijk, bij drie-dimensionale presentaties is dat niet zo. Die zal altijd een wisselwerking aangaan met de omgeving. Als tentoonsteller moet u zich naar niet alleen bewust van zijn, u moet dat gegeven ook gebruiken. De bezoeker betreedt op een bepaalde manier een ruimte. Het eerste wat zo iemand dan doet is rondkijken, precies op dezelfde manier zoals men een compositie bekijkt. Na een eerste oogopslag wordt men aangetrokken door iets en van daaruit begint dan de verdere verkenning van wat er allemaal in die ruimte te zien is. Daarom moet u die ruimte zien en indelen alsof het een compositie is. Die ruimte moet een bepaalde sfeer uitstralen en die wordt gemaakt door de verschillende presentaties.
Bij het maken van een presentatie moet u dus rekening houden met een wisselwerking van de presentatie naar de ruimte toe én van de ruimte naar de presentatie.
Vooral bij rondreizende tentoonstellingen merkt men dat verschijnsel heel sterk. Eenzelfde tentoonstelling kan er in de ene ruimte heel uitnodigend uitzien en saai in een andere ruimte.
Zelfs als het gaat om twee kale ruimtes.
Dat geldt ook voor het omgedraaide; sommige ruimtes zien er droevig uit, maar nadat ze geschikt zijn gemaakt om er een tentoonstelling in te richten blijken ze allerlei mogelijkheden te hebben.

Het ordenen:
Hoewel je bij een ruimtelijke opstelling ook een symetrische presentatie kunt nastreven, is dit niet aan te bevelen; wanneer de kijker een stap opzij doet is die symmetrie verdwenen. Een driedimensionale ordening biedt meer mogelijkheden dan een twee-dimensionale. Men kan voorwerpen naast elkaar of achter elkaar plaatsen, hoger of lager.
Men kan de aandacht trekken door bewegende delen, opvallende kleuren, lichteffecten en schaduwwerkingen.
Men kan het ruimtelijk effect nog vergroten door wat vooraan staat helderder te belichten.

Bij al die mogelijkheden moet u wel rekening houden met een aantal grondregels zoals:
- beperk het soort van opbouwmateriaal
- beperk het soort van decoratiemateriaal
- zet het zeker niet te vol
- etaleer in groepen met voldoende tussenruimte
- etaleer los van de achterwand anders wordt het vaak zo `plat'

Bij het maken van drie-dimensionale presentaties komen er ook veel praktische dingen om de hoek kijken.
Soms heeft men last van hinderlijke spiegelingen: door glas in een hellende stand naar voren te plaatsen heb je daar minder last van én hoe meer licht hoe minder spiegeling.
Voor tentoonstellingen wordt er vaak met kostbaar materiaal gewerkt. Verluchting is daarom erg belangrijk. Ga ook altijd na of het materiaal niet te veel te lijden heeft van het licht en de warmte. In een verlichte vitrine wordt het bijvoorbeeld behoorlijk warm waardoor de lucht veel te droog wordt. In het algemeen is te droge lucht een ramp voor de meeste voorwerpen. Vandaar dat u op zijn minst een bakje water in zo'n vitrine moet plaatsen (en er zorg voor dragen dat dit steeds bijgevuld wordt).
Er zullen allerlei bezoekers rondlopen op de tentoonstelling. Zorg ervoor dat het materiaal dat bereikbaar is voor (kinderhanden) daartegen ook resistent is. Bij het tweezijdig gebruik van panelen moet u voorkomen dat er diefstalgevoelig of makkelijk te beschadigen materiaal in het `zicht' staat.
En wat u zeker niet mag vergeten is het feit dat er zo regelmatig schoongemaakt moet worden. Een tentoonstelling geeft de indruk verwaarloosd te zijn als men dode vliegjes en stof ziet liggen.

III-A.3 Het loopplan.

Voordat we het loopplan ontwikkelen moeten we in ieder geval weten `wat' en `waarom' we gaan tentoonstellen, en moeten we een goede omschrijving hebben van de doelgroep.
Waarom we gaan tentoonstellen behandelden we onder meer in deel I.
Wat we gaan tentoonstellen kan voor elke tentoonstelling totaal anders zijn. Afhankelijk van wat we willen bereiken, wat er mogelijk is, wat de doelgroep is. Daar maken we de tentoon stelling voor en daar moeten we dus zoveel mogelijk vanaf weten.
In zijn algemeenheid is het dan ook moeilijk te stellen wat we gaan tentoonstellen. Zo hebben we ook te maken met enerzijds het materiaal dat we gaan laten zien, anderzijds met de verwachtingen van de bezoeker en met wat wij van de bezoeker mogen verwachten.
Over de ordening van het materiaal valt echter wél een en ander op te merken.

Het materiaal
Een aantal zaken zijn zeer belangrijk: de volgorde van wat we willen laten zien, de dosering en de presentatie.
We gaan er hier even van uit dat de feitelijke keuze van ordening al gemaakt is. Stel dat het gaat om een tentoonstelling over "de naaimachine" en dat er om bepaalde redenen voor gekozen is de historische ontwikkeling te laten zien.
Dan kun je bij wijze van spreken elke halve meter een naaimachine neerzetten, te beginnen met de oudste links en eindigend met de meest recente rechts.
Men kan er ook voor kiezen om bijvoorbeeld de afstand tussen de naaimachines te laten afhangen van de wijzigingen. Is er veel gewijzigd dan is er een grote afstand.
Weer een andere mogelijkheid is om te kiezen voor en parallel presentatie van bijvoorbeeld lappen stof die genaaid zijn op de verschillende machines. Die laten dan zien wat mogelijk is met een bepaalde machine.

De spanningsboog
Het komt erop aan dat je als tentoonsteller er in slaagt de spanning vast te houden. Dat kan door de dosering van het materiaal. Een bezoeker die pas aan een tentoonstelling begint is nog fris en wil graag veel dingen zien. Naarmate de tentoonstelling vordert wordt men meer en meer vermoeid en dan wordt het steeds moeilijker om de aandacht vast te houden. Bij de volgorde en de dosering moet je daar rekening mee houden.
De spanningsboog moet je zowel qua inhoud als presentatie gespannen houden.

Qua inhoud:
Aan het begin van de tentoonstelling moet je ervoor zorgen dat de bezoeker zich zo snel mogelijk thuis voelt. Daarom moet de bezoeker bekende zaken tegenkomen. In een totaal vreemd huis is niemand ontspannen en wie niet ontspannen is, staat zelden open voor nieuwe dingen.
In het begin dus bekende zaken en tegelijkertijd de aanzet voor dat wat je, een eind verder, de bezoeker wil bijbrengen. Men kan er zelfs voor kiezen, zeker bij grote tentoonstellingen, om in het begin van de tentoonstelling een beknopt overzicht te geven van wat er allemaal te zien zal zijn. Dat overzicht heeft dan tot doel dat de bezoeker niet alleen weet wat hem te wachten staat, maar dat die ook tijdens de tentoonstelling kan inschatten hoeveel er nog te zien is. Dat is tamelijk belangrijk. Men gaat naar een tentoonstelling met bepaalde verwachtingen en soms ook om slechts een specifiek deel van de tentoonstelling te zien. Het begin van de tentoonstelling moet de bezoeker overtuigen om ook de rest te gaan zien. Je moet dan bepaalde verwachtingen wekken. Na afloop van het bezoek maakt de bezoeker de balans op: heeft de tentoonstelling aan de verwachtingen voldaan? Hoe beter de informatie aan het begin van de tentoonstelling is, hoe beter de bezoeker zijn verwachtingen kan aanpassen en daardoor is de kans groter dat het bezoek naar tevredenheid kan afgesloten worden.

In het begin van de tentoonstelling heeft men dus veel verwachtingen. Daaraan moet voldaan worden. Het materiaal kan echter niet gelijkelijk over de hele tentoonstelling verdeeld worden. U moet er rekening mee houden dat het absorbtievermogen van bezoekers beperkt is. Daarom moet, als er sprake is van veel noodzakelijke informatieoverdracht, het zwaartepunt daarvan in de eerste helft van de tentoonstelling liggen. De tweede helft van de tentoonstelling is er vooral voor de sfeer en de verwerking. In de tweede helft dus een mix van bekend en een herhaling (wel op een andere manier) van het nieuwe materiaal.

Qua presentatie:
De presentatie moet altijd ondersteunend zijn aan de inhoud. Helaas is dat zelden het geval. Het gebeurt vaak dat men beeldende kunstenaars of vormgevers te hulp roept om de tentoonstelling een "leuk" of "artistiek verantwoord" uiterlijk te geven. Dat ziet er dan ook altijd leuk en artistiek verantwoord uit, maar om bijvoorbeeld de begeleidende teksten te kunnen lezen moet je je dan wel in allerlei bochten wringen.
De meeste kunstenaars zijn niet gewend te denken vanuit de klant, dat druist ook in tegen hun natuurlijke instelling. Zij moeten kunst maken en niet dat waar het publiek naar vraagt. Voor een tentoonsteller ligt dat net andersom, die moet niet zozeer een mooie als wel een voor het publiek op maat gesneden tentoonstelling maken.
Uiteraard kunnen anderen daar een ander idee over hebben, maar naar mijn mening hoort een tentoonsteller bij het inrichten op de éérste plaats uit te gaan van het publiek en pas op de tweede plaats vanuit het tentoongestelde.

Ter illustratie keren we even terug naar ons voorbeeld met de naaimachines. Om de tentoonstelling aantrekkelijk te maken kan men ervoor kiezen om de machines op een heel aparte manier te presenteren en te belichten. Dat ziet er dan heel mooi en spannend uit, maar de bezoeker -die tenslotte naar de tentoonstelling komt om die naaimachines te zien- ziet door de artistieke belichting maar de helft van die machines.
Beter is het daarom om sfeer te creëren door middel van bijvoorbeeld de paralleltentoonstelling: de lappen stof die genaaid zijn op de verschillende machines. Door te kiezen voor bepaalde vormen en kleuren kan men de tentoonstelling prachtig aankleden.

De dosering
We zagen hierboven dat we bij het inrichten rekening moeten houden met de inhoud en met het uiterlijk. Er zijn nog een paar belangrijke factoren die we zeker niet mogen vergeten.
Zo is er de veel voorkomende fout dat men kleine voorwerpen dichter bij elkaar plaatst dan grote. Dat lijkt logisch omdat een groot voorwerp meer ruimte in beslag neemt en men vaak de handregel hanteert dat er tussen twee voorwerpen een ruimte moet zitten die ongeveer even groot is als de gemiddelde omvang van die twee voorwerpen. Je creëert als het ware en lege ruimte rondom het tentoongestelde om dat afzonderlijk te kunnen zien. Bij een groot werk ga je verder achteruit en is er meer vrije ruimte nodig.
In zekere zin is dat ook de functie van een passe-partout en van een lijst, die horen dan nauw aan te sluiten bij het kunstwerk. Zeker vandaag de dag is dat gebruikelijk. In het verleden dacht men daar heel anders over. Wat te zien is aan de lijsten die er rond oudere werken hangen. Ook op foto's van galerie‰n en tentoonstellingen van rond de eeuwwisseling, is te zien dat elk plekje van de muur bedekt is door een kunstwerk.
Mede door het toenemende museumbezoek is men daar heel anders over gaan denken en er naar gaan handelen. Nu hangt elk kunstwerk op een mooie afstand van het volgende. Helaas wordt er teveel uitgegaan van de kunstwerken en te weinig van de bezoekers.
We merken dat vooral op tentoonstellingen waar veel bezoekers komen. Twintig mensen die voor een schilderij van vijf meter breed staan is geen probleem, maar even verderop staan die twintig mensen voor een schilderijtje van dertig centimeter breed en een meter verderop hangt er weer zo'n schilderijtje. Dan wordt het echt dringen. Veel bezoekers lopen dan maar door en missen daardoor toch een belangrijk deel van de tentoonstelling.
Soms zijn die kleine schilderijtjes zo beroemd dat iedereen ze wil zien. Zo was er in het Rijksmuseum te Amsterdam een zaaltje waar verschillende beroemde kleine schilderijtjes hingen. Op drukke dagen kon de airconditioning het niet meer aan en was het in dat zaaltje werkelijk te benauwd om rond te lopen. De kans op het flauwvallen van een bezoeker was daar niet gering.
Wie een tentoonstelling maakt met het doel veel volk, of groepen bezoekers te trekken, die moet er bij het inrichten rekening mee houden dat er ook tussen twee kleine objecten voldoende ruimte hoort te zijn. Het is dan de kunst om die ruimte niet als een leegte te laten overkomen op de bezoeker.

De verblijfsduur
Tot slot is er nog de verblijfsduur waarmee rekening gehouden moet worden bij het ontwerpen van de tentoonstelling:
- de tijd die we denken dat er nodig is
- de tijd die we denken dat wenselijk is en die we verwachten dat men beschikbaar heeft

Op het moment dat het tentoon te stellen materiaal in volgorde klaar ligt en het loopplan vorm begint te krijgen, moeten we trachten in te schatten hoeveel tijd er nodig is om de tentoonstelling te kunnen zien.
Afhankelijk van de ruimte, het soort van tentoonstelling, de periode waarin ze wordt gehouden en allerlei andere factoren, weten we hoe lang het bezoek aan een tentoonstelling mag duren. Het spreekt vanzelf dat een beginnende tentoonsteller dit soort zaken minder goed kan inschatten dan iemand die daar meer ervaring mee heeft. Toch zijn er bepaalde vaste gegevens, als er bijvoorbeeld vanuit de plaatselijke school onder begeleiding een groep leerlingen de tentoonstelling komt bezoeken, dan heeft die meestal een lesuur ter beschikking. We komen hier overigens nog op terug in deel IV-B ("Tijdens de tentoonstelling").

Enerzijds is er dus de tijd die we verwachten dat men over heeft voor een bezoek aan de tentoonstelling, anderzijds de tijd die men nodig heeft om de tentoonstelling te zien. Als die niet in overeenstemming zijn zullen we aan de tentoonstelling moeten sleutelen. Dat is in het algemeen makkelijker.

De invloed van de architectuur
Er zijn oneindig veel mogelijkheden om ruimtes in te delen met behulp van panelen. We bespreken een paar basisopstellingen en hun karakteristieken.

Op de eerste plaats hebben we als elementen de `gang' (fig 9) en de `kamer' (10). Bezoekers hebben de neiging om in een kamer rust te nemen, komen ze in een gang dan gaat men automatisch versnellen. Vanuit deze twee elementen zijn er weer heel wat mogelijkheden zoals de wig-structuur (fig 11), de rijg-structuur (fig 12), de kamer-structuur (fig 13) en de cirkelstructuur (fig 14).
We kennen ook twee belangrijke manieren om van de ene naar de andere kamer te gaan: de `open doorgang' (fig 15) en de `verborgen-doorgang' (fig 16). Het verschil tussen die twee is dat er meer rust is in de kamers met een verborgen doorgang. De bezoeker wordt nog niet afgeleid door wat er in de volgende kamer te zien is.

III-A.4 De verschillende manieren om ten toon te stellen.

De verschillende manieren van tentoonstellen zijn niet zo eenvoudig in te delen.
Een indeling zou gebaseerd kunnen zijn op de volgende vijf vragen:
- Wat ?
- Waar ?
- Wanneer ?
-----
- Hoe ?
- Waarom ?

Vanuit elk van deze vragen kunnen we tot een fijnere indeling komen. Daartoe moeten we de vragen verder uitwerken, hetgeen later in deze les ook gebeurt.
Vanuit die verschillende invalshoeken zijn er diverse combinaties mogelijk. We zullen straks zien dat het gaat om zeer veel verschillende combinaties die elkaar op allerlei manieren over lappen. Dit maakt een indeling in hoofdgroepen zo goed als onmogelijk.

In deel 1 ( "Een beleidsplan opstellen") las u op welke fronten, op welke markten een tentoonsteller actief dient te zijn.
Inventarisatie leert dat u als tentoonsteller onder andere te maken hebt met:
- kunstwerken en ander tentoonstellingsmateriaal (wat).
- een ruimte (waar).
- duur / tijd (wanneer).
- onkosten / budget (hoe).
- personeel (hoe).
- publicititeit (hoe).
- een beleidsplan (waarom).
- publiek (waarom).
- producent: kunstenaar / leverancier (waarom).
- public relations / image (waarom).
- onvoorziene zaken.

Het is duidelijk dat men met een tentoonstelling vele doelen kan nastreven. Zo kunt u de aandacht willen trekken voor:
- de ruimte.
- de tentoonstellingsactiviteiten.
- het tentoonstellingsmateriaal/de kunstwerken.
- de leveranciers/ kunstenaar(s).
- de tentoonsteller.
- de sponsors / financiers.
van:
- het publiek.
- de media.
- de leveranciers/ kunstenaar(s).
- de sponsors / financiers.
- de overheid / subsidiegevers.
- de collega's.
- de afnemers / vaste klanten.

De tentoonstelling kan ook het experimenteren tot doel hebben, of ze kan dienen om een bepaalde ontwikkeling te stimuleren bij:
- de leveranciers/ kunstenaar(s).
- het publiek.
- de tentoonsteller.
- de media.
- de overheid.

Wat ? Waar ? & Wanneer ?
Om een goed overzicht te krijgen van de verschillende tentoonstellingsvormen inventariseren we hier de verschillende mogelijkheden naar:
- omvang, opzet en samenhang (wat).
- plaats en ruimte (waar).
- duur en tijdsgebondenheid (wanneer).

Vervolgens geven we een korte omschrijving van de belangrijkste kenmerken van die verschillende mogelijkheden.
De vragen "hoe" en "waarom" komen slechts zijdelings ter sprake. "Waarom" is vragen naar de strategie van het beleid, terwijl "hoe" vragen is naar de tactiek. Dit laatste wordt uitgebreid behandeld in het deelgebied "Tentoonstelling, de voorbereiding". Waarom men voor een bepaalde strategie, een bepaald beleid kiest en vanuit dat beleid voor een bepaalde tentoonstelling kiest, heeft te maken met de mogelijkheden die er zijn.

Hieronder een overzicht van wat er zo allemaal mogelijk is op het gebied van tentoonstellen.
Inventarisatie:

1. Wat ?

A. naar omvang:
zeer klein, klein, middelgroot, groot, zeer groot.

B. naar opzet:
1. tentoonstellingen met een enkel onderwerp/techniek als uitgangspunt.
2. tentoonstellingen met verschillende onderwerpen/technieken als uitgangspunt.
3. de confrontatie tussen gelijksoortige communicatievormen; duo/groeps tentoonstellingen.
4. multi media tentoonstellingen; confrontatie(s) met andere communicatievormen.

C. naar samenhang tussen de tentoonstellingen:
1. een volledig op zichzelf staande tentoonstelling.
2. een tentoonstellingsreeks van min of meer gelijkwaardige, elkaar opeenvolgende, maar op zichzelf staande tentoonstellingen.
3. een tentoonstellingsreeks met op elkaar volgende, op zichzelf staande, min of meer gelijkwaardige, maar in een serie passende, tentoonstellingen.
4. een tentoonstellingscyclus van aan elkaar verwante tentoonstellingen.
5. opzichzelfstaande tentoonstellingen die gelijktijdig met andere (plaatselijke) activiteiten georganiseerd worden.
6. tentoonstellingen die deel uitmaken van een project.

2. Waar ?

A. naar plaats:
1. in de eigen tentoonstellingsruimte/galerie.
2. in de directe nabijheid van de eigen tentoonstellingsruimte/galerie.
3. in een andere tentoonstellingsruimte.
4. in de open lucht.
5. in een atelier/school/werkplaats.
6. in een provisorische ruimte (tenten e.d.).
7. in meerdere ruimten.
8. in een multifunctioneel centrum.
9. anders (bijv. mail-art).

B. naar ruimte:
1. zeer kleine ruimte: < 10 m2.
2. kleine ruimte: 10 m2 > < 40 m2.
3. middelgrote ruimte: 40 m2 > < 80 m2.
4. grote ruimte: 80 m2 > < 300 m2.
5. zeer grote ruimte: > 300 m2.

3. Wanneer ?

A. naar duur:
1. zeer lang: meer dan 3 maanden.
2. lang: 1 - 3 maanden.
3. middellang: 1 maand.
4. kort: 1 - 2 weken.
5. zeer kort: minder dan 1 week.

B. naar tijdsgebondenheid:
1. seizoensgebonden.
2. datumgebonden.

Kenmerken

1. Wat:

A. naar omvang:
In het algemeen geldt: hoe groter hoe meer kosten. Ook kleine tentoonstellingen kunnen veel geld kosten maar meestal zijn grote tentoonstellingen duurder: meer vervoer, meer in te lijsten, meer tijd nodig om in te richten, een groter ruimtebeslag; dus meer verwarming, licht en toezicht.
Om `rendabel' te kunnen zijn moet er veel publiek komen wat op zijn beurt betekent dat het materiaal interessant moet zijn voor een grote groep bezoekers.
Vandaar de algemene stelregel dat, hoe groter een tentoonstelling is, hoe langer ze op een bepaalde plaats dient te zien moet zijn.

- zeer klein: een tentoonstelling kan in principe al uit ‚‚n werk bestaan. Het moet dan wel iets zeer bijzonders zijn, bijvoorbeeld een zeer bekend of uitzonderlijk schilderij. Gedurende korte tijd kunt u daar veel mensen en publiciteit mee trekken.
- klein: een tentoonstelling met klein materiaal biedt de volgende voordelen: ze kost meestal weinig ruimte en weinig personeel, afhankelijk van het tentoongestelde werk kan zo'n tentoon stelling gedurende langere tijd op eenzelfde plaats blijven. Kleine tentoonstellingen zijn vaak goed te verplaatsen, waardoor ze verhuurd kunnen worden aan andere instellingen. Dit is vooral belangrijk indien er nogal wat werk gedaan is om de tentoonstelling samen te stellen. Het maken van kleine tentoonstellingen is vooral een kwestie van elimineren en streven naar soberheid.
- middelgroot: een middelgrote tentoonstelling biedt de mogelijkheid om meer `verhaal' in een tentoonstelling te stoppen. Ook bij middelgrote tentoonstellingen moet u niet al te veel willen laten zien. Wie een tentoonstelling voorbereidt verdiept zich en raakt meestal gefascineerd door het onderwerp. Tentoonstellingspubliek daarentegen weet vaak nog niets van het onderwerp; een te grote hoeveelheid werk verwart en overdondert de kijker dan al snel.
- groot: bij grote tentoonstellingen bent u in de gelegenheid een bepaald onderwerp goed uit te diepen en iets in al zijn facetten te laten zien; zo'n tentoonstelling vergt veel voorbereiding maar kan jarenlang gebruikt worden, zelfs op een en dezelfde plaats.
- zeer groot: heel veel leidt wel tot zeer groot, maar is daarom nog niet altijd aan te bevelen. Veel van hetzelfde resulteert vaak in verveling bij de bezoekers. Hoe groter de tentoonstelling hoe eerder de vermoeidheid toeslaat. Een zeer grote tentoonstelling kan men zelden in &eacu te;én keer zien en niet iedereen komt terug. Vandaar dat een zeer grote tentoonstelling het best kan bestaan uit opzichzelfstaande deeltentoonstellingen die samen een geheel vormen, zodat de kijker zich met en tevreden gevoel ergens in de tentoonstelling kan ophouden. Dergelijke tussen-eindpunten dient u in te bouwen bij het ontwerpen van zo'n tentoonstelling.
Zeer grote tentoonstellingen zijn eigenlijk niet geschikt om lang op dezelfde plaats te blijven. Ze zijn te omvangrijk om ze als één geheel te ervaren. Eenmaal tijdens een seizoen veel laten zien kan een enorme publiekstoeloop veroorzaken. Maar nooit te lang, want dan verliest het juist weer zijn aantrekkingskracht.
Het is overigens de taak van de tentoonsteller om ten behoeve van de kijkers, en vanuit de eigen deskundigheid een voorselectie te maken; de belangrijke dingen eruit te pikken of bijvoorbeeld eens "een andere kijk te geven".

B. naar opzet:
- tentoonstellingen met 1 onderwerp of 1 techniek als uitgangspunt: dit zijn tentoonstellingen in de "diepte". U concentreert zich op de essentie van het tentoongestelde en diept dat vervolgens uit. In het algemeen dienen dit geen al te grote tentoonstellingen te worden. Er moet een duidelijk(e) verhaal(lijn) herkenbaar zijn. Met dit soort tentoonstellingen kunt u uitstekend series opzetten.
- tentoonstellingen met verschillende onderwerpen of techniekenen als uitgangspunt; in plaats van in de diepte werkt u hier in de breedte. De werkwijze komt verder sterk overeen met de hiervoor genoemde.
- de confrontatie tussen gelijksoortige kunstvormen in duo- of groepstentoonstellingen. Hierbij moet u denken aan middelgrote tot grote tentoonstellingen. Confrontatie kan tegenstelling betekenen, of beïnvloeding. Werkt u dan maar met een paar voorbeelden dan zouden die confrontaties en hun gevolgen op toeval kunnen berusten. Een grotere tentoonstelling, dus meer voorbeelden, kunnen in dat verband een duidelijker beeld scheppen.
- multi media tentoonstellingen: confrontaties tussen verschillende communicatiemogelijkhe den. In dit geval kunt u denken aan tentoonstellingen van uiteenlopende omvang. Tentoonstellingen van deze soort bieden uitstekende mogelijkheden om te experimenteren en onverwachte dingen te doen.

C. naar samenhang tussen de tentoonstellingen:
- een volledig opzichzelfstaande tentoonstelling; bij een volledig opzichzelfstaande tentoonstelling is er op alle fronten sprake van eenmaligheid. Soms, bijvoorbeeld in het kader van een speciale gelegenheid, is een dergelijke tentoonstelling goed op zijn plaats. Dat weegt dan op tegen het nadeel dat ook het werk en het geld eenmalig aangewend worden.
- een tentoonstellingsserie van min of meer gelijkwaardige, elkaar opvolgende maar opzichzelfstaande tentoonstellingen: er is sprake van een serie wanneer een deel van het werk en de kosten eenmalig gedaan hoeven te worden. Een gelijkwaardige opeenvolgende serie is ook voor het publiek prettig, men kent namelijk - na een paar tentoonstellingen - de gemiddelde kwaliteit en weet zodoende min of meer wat men verwachten kan.
- een tentoonstellingsserie met op elkaar volgende, opzichzelfstaande, min of meer gelijkwaar dige, maar in een serie passende tentoonstellingen. Tentoonstellingen verzorgen die op elkaar aansluiten is minder enerverend voor de organisator omdat er met een bepaald thema of vanuit een bepaalde invalshoek gewerkt wordt. De serie moet wel voldoende sterk zijn om het publiek te binden. Als de serie interessant is, blijft het publiek komen maar als ze tegenvalt komt men niet meer zolang de serie duurt.
- een tentoonstellingscyclus van niet opzichzelfstaande tentoonstellingen. Voor commerci‰le galeries is deze vorm minder aan te bevelen. De risico's zijn namelijk enorm. Tenminste voor zover men uitsluitend een dergelijke cyclus brengt. Tentoonstellingscycli moeten overigens niet te lang duren en de tentoonstellingen mogen niet al te groot zijn. Er dient bovendien een zeer duidelijke, interessante en liefst stijgende lijn in te zitten.
- Opzichzelfstaande tentoonstellingen die gelijktijdig met andere (plaatselijke) activiteiten georganiseerd worden. Voor veel tentoonstellers zijn dit gelegenheden om te experimenteren. Samenwerken met anderen betekent altijd; aanpassen. Dit houdt onder meer in dat u een en ander eens door iemand anders zijn bril moet bekijken. Verder accepteert het publiek meer `onvolkomenheden' tijdens gezamenlijke manifestaties. U kunt dus beduidend meer risico lopen zonder angst te hoeven hebben te veel van uw goede imago te verliezen.
- tentoonstellingen die deel uitmaken van een project. Deze vergen veel van de tentoonsteller. Projecten zijn meestal goed voorbereid en hebben een behoorlijke inhoud; de deelnemers zijn meestal vrij professioneel. Binnen dat veld moet u niet alleen goed `meedraaien' en een perfect overzicht van het hele project hebben. U moet als het ware - gedreven door de situatie - boven u zelf kunnen uitstijgen, met name op het gebied van de kwaliteit van het door u tentoongestel de materiaal.

2. Waar:

A. naar plaats.
- in de eigen ruimte: de voordelen daarvan zijn evident: u hebt alles in en bij de hand plus een goede controle over de organisatie. U kunt een bekend adres worden. U hebt geen verplaatsingskosten. Een nadeel is dat u zich weinig missers kunt veroorloven; uw image kan immers te veel gevaar lopen. Het tentoongestelde moet dus altijd aan uw kwaliteitseisen voldoen
- in de directe nabijheid: u hebt een redelijk goede controle op de gang van zaken. Het biedt tijdelijke uitbreidingsmogelijkheden, extra publiciteit en kan als experiment interessant zijn. Het publiek accepteert bovendien eerder dat u ongebruikelijke dingen doet.
- u wordt ergens binnengehaald als 'deskundige": dat moet u dan ook waarmaken. Nadelen daarbij kunnen zijn dat de ruimte u vaak minder goed bekend is en u met veel zaken rekening moet houden die niets met het tentoonstellen op zich te maken hebben. Ook het beleid en het image van die andere ruimte zult u in uw aanpak moeten betrekken.
- in de open lucht: dit type tentoonstellingen zijn meestal (zeer) tijdelijk en wat vrijblijvender van aard. U moet rekenen op veranderlijke en moeilijke weersomstandigheden. Letterlijk en figuurlijk is er openheid. Openluchttentoonstellingen zijn goed ter afwisseling en niet zelden aardige publiciteits- en publiekstrekkers.
- in een atelier/school/werkplaats: dit kan rommeliger werken betekenen. U hebt meer te maken met bijvoorbeeld: de actualiteit, onafgewerkt materiaal, onuitgewerkte ideeën, diversiteit, maar ook met een ongedwongen en intieme sfeer.
- in een provisorische ruimte: dit kan inhouden dat de tentoonstelling minder goed afgewerkt hoeft te zijn. Goed toezicht voor, tijdens en na de tentoonstelling zijn noodzakelijk. Evenals rekening houden met de weersomstandigheden. Korte evenementen en plaatselijke publiekstrekkers zijn vaak aanleiding tot het organiseren van dergelijke exposities.
- in meerdere ruimten: dit biedt mogelijkheden om een onderwerp op verschillende manieren te benaderen, om diverse technieken te tonen, om een verhaallijn in de tentoonstelling aan te brengen met grote rustpunten of om een groepstentoonstelling te verwezenlijken.
- in een multifunctioneel centrum: een dergelijk gebouw heeft meestal uitgesproken voor- en nadelen. Voordelen kunnen zijn: de vaak uitstekende locatie, de bekendheid van het gebouw (waarvan u kunt meeprofiteren) , de mogelijkheid om aan te sluiten bij gezamenlijke activiteiten, veel bezoekers. Mogelijke nadelen: verschillende activiteiten kunnen met elkaar 'wringen', matig geïnteresseerd publiek, minder intieme sfeer, minder toezicht.
- anders: bijvoorbeeld mail-art. Dit houdt onder meer in dat u geen expositieruimte nodig hebt; u publiceert via de post of de krant. U brengt uw `tentoonstelling' als het ware bij de mensen thuis in hun eigen woonomgeving. In deze vorm kunt u veel plezier van uw werk hebben.

B. naar ruimte.
- zeer klein: het betreft hier vaak raam- of vitrinetentoonstellingen. Bezoekers hoeven de ruimte in het algemeen niet te betreden om het tentoongestelde werk te bekijken.
- klein: deze zijn meestal goed geschikt voor exposities van onder andere: grafisch werk (met veel mappen) en exclusieve objecten, zoals sieraden en juwelen.
- middelgroot: dit zijn de beste ruimtes voor de conventionele tentoonstellingen met vernissages, ontvangsten en dergelijke. Meestal kan een hal met daarin een winkeltje worden ingericht, waarin vooraankondigingen en dergelijke kunnen worden opgehangen. Ook bieden zij meestal mogelijkheden om werk in stock te houden.
- groot: de mogelijkheden voor groepstentoonstellingen, tussentijdse veranderingen en voor aankondigingen zijn in grote ruimtes uitgebreider en gemakkelijker te realiseren.
- zeer groot: meestal zijn deze ruimtes het best geschikt voor hele korte of juist hele lange tentoonstellingen. Ze zijn moeilijker sfeervol of gezellig te maken. Soms kun je door middel van visuele verkleining en het opdelen van de ruimte een gunstig effect bereiken.

3. Wanneer:

A. naar duur.
- zeer lang: dit soort tentoonstellingen treft u vaak aan in musea, overheidsgebouwen, bedrijven of als rondreizende exposities. Met dit type gaan vaak hoge kosten gepaard. Denk aan bijvoorbeeld: personeel, doorlopende publiciteit, verzekeringen en onderhoud. Ze vormen vaak een uitdaging voor de tentoonsteller omdat ze worden opgezet voor een groot publiek, weinig concurrentie van andere tentoonstellingen te duchten hebben, tussentijds verbeterd kunnen worden en van aantrekkelijke publiciteitscampagnes vergezeld gaan.
- lang: Bijvoorbeeld gedurende de lengte van het toeristenseizoen, hoewel dat tegenwoordig met gemak langer dan 3 maanden kan duren. Wanneer de tentoonstelling eenmaal `loopt' kunt u invallers inzetten voor de dagelijkse gang van zaken en zelf op zoek gaan naar onbekende, nieuwe en interessante ontwikkelingen binnen het vakgebied.
- middellang: de meeste tentoonstellers vinden dit een prettig ritme van afwisseling. Er is voldoende organisatietijd en een nieuwe opdracht kondigt zich zelden te vroeg aan. U hebt ruim de tijd om uw werkzaamheden goed te plannen.
- kort: deze tentoonstellingen dienen, om rendabel te zijn, binnen het tijdsbestek een redelijke hoeveelheid bezoekers te trekken. Een goede publiciteitscampagne is dus noodzakelijk. Dit type leent zich voor multifunctionele centra en reizende tentoonstellingen.
- zeer kort: voor de tentoonsteller zijn dit in het algemeen intensieve gebeurtenissen. Er moet in korte tijd veel werk verzet worden. Aangezien er bijna altijd overuren gemaakt worden is de hulp van stressbestendig personeel onontbeerlijk. De organisatie dient, met andere woorden, zeer efficiënt te zijn.

B. naar tijdsgebondenheid:
- seizoensgebonden: het is niet altijd even goed te voorzien, maar het verdient aanbeveling om in de jaarplanning een paar 'rustige' tentoonstellingen in te lassen. Seizoensgebonden tentoonstellingen kunnen dat zijn; een `lentesalon' bijvoorbeeld kan een stuk luchtiger van karakter zijn dan de gebruikelijke tentoonstellingen.
- datumgebonden: dit zijn tentoonstellingen waarbij de verwachtingen vaak hoog gespannen zijn; er wordt naar een datum toegeleefd. Meestal door alle betrokkenen! Het voordeel van datumgebonden tentoonstellingen is dat ze publicitair gezien wat makkelijker liggen.